Pendekatan Pluralisme Dalam Pengajian Islam: Satu Pengenalan

1 Mohammad Azam Mohammad Adil, “Pengajian undang-undang Islam di pusat pengajian tinggi – amalan di ITM”, dalam Jurnal Tasawwur Islam, v. 3, 1994, hlm 75-84; Abdul Aziz Bari, “Legal education and Islamization”, dalam IIUM Law Journal, v. 7, no. 1, 1999, hlm 83-94; Rahimin Affandi Abd. Rahim dan Idris Awang, “Usaha memperkasakan institusi pendidikan Islam di IPTA Malaysia satu analisa terhadap pengalaman APIUM”, dalam Prosiding Seminar Kebangsaan memperkasakan system pendidikan, Anjuran Fakulti pendidikan UTM, Johor Bharu, 2003.

2 Lihat Akh. Minhaji, Masa depan pembidangan ilmu di Perguruan Tinggi Agama Islam, Jogjakarta : percetakan ar-Ruzz Jogjakarta, 2003, hlm 62-80.

3 Lukman Z. Mohamad, “Globalisasi dan budaya global : ancaman baru kepada masyarakat dunia”, dalam Globalisasi di Malaysia, Kuala Lumpur, 2003, hlm 9-14 dan Abdul Rahman Embong, “Wacana globalisasi”, dalam Malaysia menanggani globalisasi: peserta atau mangsa, UKM Bangi, 2000, hlm 27-28.

4 Dalam konteks Alam Melayu, terdapat beberapa orang penulis yang tidak jemujemu memperjuangkan penerusan budaya taqlid yang berasaskan mazhab Sunni ini, antaranya adalah Uthman El-Muhammady, Sirajuddin Abbas dan ramai lagi. Lihat sebagai contohnya Muhammad „Uthman El-Muhammady, “Islam sebagai Pembina watan Melayu : Cabaran masa hadapan”, dalam (edit oleh Mohamed Anwar Omar Din) Dinamika Bangsa Melayu menongkah arus globalisasi, Bangi : Penerbit Universiti Kebangsaan Malaysia, 2004, hlm 220-225.

5 Budhy Munawar Rachman, Islam Pluralis : Wacana kesetaraan kaum beriman, Jakarta : Penerbit Paramadina, 2002, hlm 267-287.

6 Tim Penulis Paramadina, Fiqh lintas agama : membangun masyarakat Inklusif-Pluralis, Jakarta:Yayasan Wakaf Paramadina, 2004, hlm 1-15.

7 M. Amin Abdullah, Falsafah Kalam di era Postmodernism, Yogyakarta : Pustaka Pelajar, 1995, hlm 47-48.

8 Bagi membezakan dengan proses reformasi ala barat yang berkecenderungan meninggalkan semua warisan tradisi yang dianggap sebagai kolot dan menyekat proses reformasi sejati. Lihat Hassan Saab, “The spirit of reform in Islam”, dalam Islamic Studies, v. 2, 1963, hlm 15 dan 18.

9 Louay M. Safi, Truth and reform : exploring the patterns and dynamics of historical change, hlm 95.

10 Azra Ayumardi, Historigrafi Islam kontemporer: Wacana, aktualitas dan actor sejarah, Jakarta: PT Gramedia Pustaka Utama, 2002, hlm 65-70.

11 Lihat kupasan yang diberikan oleh Mohammad Zaidi Abdul Rahman, “Pendekatan Ahli al-Sunnah wa al-Jamaah dalam masalah kepimpinan yang tidak memenuhi syarat”, dalam (edit oleh Mohd Fauzi Hamat) Pemikiran Islam dan cabaran semasa, Kuala Lumpur : Jabatan Akidah dan pemikiran Islam, APIUM, 2004, hlm 29-50.

12 Kedapatan sesetengah sarjana Islam yang seolah-olah cuba menerapkan pendekatan ala Machevillian di dalam karya mereka yang lebih mengutamakan kepentingan pemerintah semasa. Lihat Russli Kamarudin, “Realisme, Niccolo Machiavelli dan al-Ghazali : Satu perbandingan”, dalam Politik Malaysia : perspektif teori dan praktik, Bangi, 2002, hlm 140-144.

13 Seperti mana yang telah diusahakan oleh dua orang sarjana barat, Ira M. Lapidus, A History of Islamic society, Cambridge : Cambridge University press, 1988 dan M.G.S. Hodgson, The Venture of Islam : conscience and history in a world civilization, Chicago : The University Chicago press, 1974.

14 Lihat sebagai contohnya kupasan yang diberikan oleh Abdul Rahman Abdullah dalam Tradisi falsafah ilmu : Pengantar sejarah dan falsafah sains, Batu Caves : Pustaka Ilmi, 2002, hlm 156-159. Sebagai perbandingan kepada kupasan terhadap pandangan al-Ghazali yang lebih kritikal, pembaca digalakkan supaya membaca Mohd Amin Abdullah, Falsafah Kalam di era Postmodernism, hlm 127-128.

15 M. Akmansyah, “Madrasah Nizhamiyyah”, dalam (edit oleh H. Abuddin Nata) Sejarah Pendidikan Islam : Pada periode klasik dan pertengahan, Jakarta : PT RajaGrafindo Persada, 2004, hlm 62-66.

16 Imamudin, “Madrasah Tingkat Tinggi (Universitas al-Azhar)”, dalam (edit oleh H. Abuddin Nata) Sejarah Pendidikan Islam : Pada periode klasik dan pertengahan, Jakarta : PT RajaGrafindo Persada, 2004, Hlm 79-80.

17 Lihat Akh. Minhaji, Masa depan pembidangan ilmu di Perguruan Tinggi Agama Islam, hlm 27-29.

18 M. Akmansyah, “ Madrasah Nizhamiyyah “, hlm 65-68.

19 Untuk maklumat lanjut sila lihat Rahimin Affandi Abdul Rahim, “Orientalisme dan keutuhan ummah Islam : suatu analisis”, dalam Jurnal Syariah, v. 9, bil. 1, 2000, hlm 39-41; Ach. Minhaji, “Kontribusi Dr Wael Hallaq dalam kajian hokum Islam”, dalam ed. Yudian W. Asmin, Pengalaman belajar Islam di Kanada, Yogyakarta : Titian Ilahi press, 1997, hlm 115-142.

20 Sebagai contohnya, untuk mengetahui kebaikan yang terhasil daripada pendekatan filsafat ini di dalam system pendidikan Islam, sila lihat Kamaruzzaman Bustaman Ahmad, Islam Historis ; Dinamika studi Islam di Indonesia, Yogyakarta : Galang press, 2002, hlm 9-10.

21 Ismail Faruqi, The Cultural atlas of Islam, New York, 1986, hlm 324-325.

22 Kata pengantar oleh Azyumardi Azra dalam Charles Michael Stanton, Pendidikan Tinggi dalam Islam, terjemahan oleh H. Afandi, Jakarta, 1994, hlm ix.

23 Antara tokoh-tokoh pemikir ini seperti Fazlur Rahman, Islam and modernity : Transformation of an intellectual tradition, Chicago : The university of Chicago press, 1984; Muhammad Arkoun, Rethinking Islam : common question, uncommon answers, Boulder : Westview press, 1994; Muhammad Shahrur, al- Kitab wa al-Quran : qira‟ah al-Mua‟sirah, Kaherah : Sina lil Nasr, 1992 dan Muhammad Abid al-Jabiri, Takwin al-„Aql al-„Arabi, Beirut : Markaz Dirasah al-Widah al-„Arabiyyah, 1989.

24 Budhy Munawar Rachman, Islam Pluralis : Wacana kesetaraan kaum beriman, Jakarta : Penerbit Paramadina, 2002, hlm 31.

25 Perbincangan lanjut boleh didapati dalam Datin Paizah Hj. Ismail, “Fiqh al-Awlawiyat : Konsep dan hubungannya dengan fiqh al-Muwazanat, fiqh al-Syar‟ dan fiqh al-Waqi‟ dalam Pelaksanaan hukum Islam”, dalam Hukum Islam semasa bagi masyarakat Malaysia yang membangun, hlm 73-80.

26 Lihat Rahimin Affandi Abd. Rahim, “Al-Quran dan peranan Ulamak Melayu dalam Pemodenan Rantau Alam Melayu”, dalam (edit. oleh Mohd Radzi Othman) Warisan al-Quran dan peradaban manusia siri 1, Penerbit Universiti Sains Malaysia, Pulau Pinang, 2003, hlm 1-31.

27 Kamaruzzaman Bustaman Ahmad, Islam Historis ; Dinamika studi Islam di Indonesia, hlm 116-120.

28 Lihat Abdul Rahman Embong, “Wacana globalisasi”, dalam Malaysia menanggani globalisasi: peserta atau mangsa, Bangi : Penerbit UKM, 2000, hlm 23-25.

29 Lihat Rahminah Muharam, “Hubungan Islam dan Kristian dalam konteks dokumen Vatican 11”, dalam Pemikir, Oktober-Disember 2000, hlm 202-212.

30 Muhammad Kamal Hasan dalamIntellectual discourse at the end of the second Millennium : Concerns of a Muslim-Malay CEO, Kuala Lumpur : UIAM, 2001, hlm 113-116.

31 Kamaruzzaman Bustaman Ahmad, Islam Historis ; Dinamika studi Islam di Indonesia, hlm 116-120.

32 Jaffary Awang, “Dailog antara agama-agama : prasyarat persefahaman antara agama-agama”, dalam (edit oleh Jaffary Awang) Agama dan perpaduan kaum di Malaysia, Bangi : Fakulti Pengajian Islam, UKM, 2003, hlm 83-87.

33 Ibrahim Abu Bakar, “Beberapa cabaran utama kepada agama-agama di Malaysia”, dalam (edit oleh Jaffary Awang) Agama dan perpaduan kaum di Malaysia, Bangi : Fakulti Pengajian Islam, UKM, 2003, hlm 137-149.

34 Hal ini jelas kelihatan apabila mata pelajaran perbandingan agama, budaya dan tamadun diwajibkan kepada pelajar bukan Islam di Malaysia. Lihat kupasan yang diberikan oleh Wan Mohd Nor Wan daud, The concept of knowledge in Islam and its implications for education in a developing country, London : Mansell publication limited, 1989, hlm 106-111

35 Akh. Minhaji, Masa depan pembidangan ilmu di Perguruan Tinggi Agama Islam, hlm 35.

36 Lihat sebagai contohnya kupasan Abul A‟la al-Maududi, Khalifah dan kerajaan : Evaluasi kritis atas sejarah pemerintahan Islam, terjermahan oleh Mohd Baqir, Bandung : Penerbit al-Mizan, 1998, hlm 199-266.

37 IIyas Supena dan M. Fauzi, Dekonstruksi dan rekonstruksi hokum Islam, Semarang : Gema Media, 1987, hlm 114-116.

38 Ahmad Hidayat Buang, “Kebebasan memberi pandangan dalam isu-isu agama Islam : Kajian terhadap fatwa-fatwa Jabatan Mufti Negeri-Negeri di Malaysia”, (edit oleh Mohd Fauzi Hamat) dalam Pemikiran Islam dan cabaran semasa, Kuala Lumpur : Jabatan Akidah dan Pemikiran Islam, Akademi Pengajian Islam Universiti Malaya, 2004, hlm 273-294.

39 Rahimin Affandi Abdul Rahim, “Fiqh Malaysia : Suatu tinjauan sejarah”, dalam (edit oleh Paizah Ismail) Fiqh Malaysia : Kearah pembinaan fiqh tempatan yang terkini, Sungai Buloh : Akademi Pengajian Islam, 2000, hlm 26-35.

40 Kamaruzzaman Bustaman Ahmad, Islam Historis ; Dinamika studi Islam di Indonesia, hlm 259-264.

41 Azyumardi Azra, Renaisans Islam Asia Tenggara : Sejarah wacana dan kekuasaan, Bandung : PT Remaja Rosdakarya, 1999, hlm xv-xvi.

42 Maklumat lanjut boleh didapati dalam Fawaz A. Gerges, Americ and political Islam; Clash of cultures or clash of interest, Cambridge : Cambridge university press, 1999, hlm 21-28.

43 Bernard Lewis, “Islam and Liberal Democracy”, dalam Atlantic Monthly, Februari 1993, hlm 93.

44 Bernard Lewis, “The roots of Muslim rage”, dalam Atlantic Monthly, September 1990, hlm 60-62.

45 S. Huntington, “The Clash of civilizations?”, dalam Foreign Affairs, Summer 1993, hlm 25, 31-32 dan 39.

46 Untuk maklumat lanjut sila lihat Rahimin Affandi Abdul Rahim, “ Orientalisme dan keutuhan ummah Islam : suatu analisis “, dalam Jurnal Syariah, v. 9, bil. 1, 2000, hlm 39-41.

47 Ibrahim Abu Bakar, Islamic Modernism In Malaya, Kuala Lumpur : Penerbit Universiti Malaya, 1994, hlm 14-16 dan Abu Bakar Hamzah, Al-Imam: Its Role In Malay Society 1906-1908, Kuala lumpur, 1981, hlm54-55.

48 Mohamad Abu Bakar, “Pengaruh luar dan pengislaman dalam negeri: United Kingdom dan Eire dalam kebangkitan semula Islam di Malaysia”, dalam ed. Mohammad Redzuan Othman, Jendela Masa : kumpulan esei sempena persaraan Dato‟ Khoo Kay Kim, Kuala Lumpur : Penerbit Universiti Malaya, 2001, hlm 407-410.

49 Maklumat lanjut boleh di dapati dalam Idris Zakaria, “Islam dan amalan toleransi di Nusantara?”, dalam (edit oleh Zulkiple Abd. Ghani) Jaringan dakwah Malaysia-Indonesia, Bangi : Jabatan Dakwah dan Kepimpinan UKM, 2003, hlm 150-164.

50 Lihat Zainuddin Jaffar, Spektrum pemikiran Islam, KISDAR, Bangi lama, 2000, hlm 19-22; lihat juga Siddiq Fadzil, “Ledakan maklumat, revolusi komunikasi dan globalisasi : implikasi terhadap jati diri”, dalam Teknologi Maklumat dan komunikasi : harapan, cabaran dan barakah, INSANIAH, Alor Setar, 2001, hlm 62-65.

51 Lihat Mohd. Azizuddin Mohd. Sani, Hak asasi manusia menurut pandangan Islam dan barat, Kuala Lumpur : Utusan publication, 2002, hlm 52-58.

52 Mohd Zuhdi Marsuki dan Amer Saifude Ghazali, Etika alam sekitar daripada persepktif Islam, timur dan barat, Kuala Lumpur : Penerbitan PTS, 2002, hlm 118- 135.

53 Quran 10:94.

54 Quran 11:118.

55 Quran 4:171; 5:77 dan 34: 24-26.

56 Quran 2:62 dan 5: 8 dan 69.

57 Quran 60:8

58 Ramli Awang, Tasawwur Rabbani Menurut Al-Quran dan Sunnah, Kuala Lumpur, hlm 179-187; Hashim Musa, “Islam : an overview in history and contemporary world”, dalam Jurnal AFKAR, bil. 2, 2001, hlm 1-25.

59 Lihat sebagai contohnya kupasan yang dibuat oleh Muhammad Zainiy Uthman, “Islam, Sains Dan Pemikiran Objektif : Suatu Perbandingan Ringkas “, dalam Jurnal YADIM, bil. 2, November 2001, hlm 146-148.

60 Abdul Rahman Abdullah, Wacana Falsafah sejarah : Perspektif barat dan timur, Kuala Lumpur : DBP, 2000, hlm 71-72.

61 Idris Zakaria, “Intelek Eropah dan penentangan terhadap agama”,dalam al-Maw‟izah, bil. 7, 1999, hlm 15-21.

62 Mohd Kamal Hassan, “Pembentukan ilmu kemasyarakatan dari perspektif Islam”, dalam Sains Sosial dari perspektif Islam, Kuala Lumpur : Penerbit UKM, 1996, hlm 13.

63 Abdul Karim Soroush, “Evolusi dan devolusi pengetahuan keagamaan”, dalam (edit) Charles Kurzman Wacana Islam Liberal : pemikiran Islam kontemporer tentang isu-isu global, Jakarta : Penerbit Paramadina, 2001, hlm 411-424

64 Ghazali Darusalam, Dakwah Islam dan ideologi barat, Kuala Lumpur : Utusan Publication, 1998, hlm 30-39. 65 Quran 49:13.

66 Quran 25:2; 36:36; 44:38-39; 50:38; 2:29 dan 28:80.

67 S. Waqar Ahmad Husaini, Islamic Environmental system Engineering, London, 1980, hlm 4-5.

68 Dalam soal ini, Mona M. Abul Fadl menyatakan : Historically the Islamic paradigm of knowledge has proven congenial to the different modes of knowing. The legacy of the Birunis, Ibn Haythams, al-Ghazali, Ibn Rushd, Razi is a monument to this capacity to integrate and accommodate the diverse modes or traditions within what is more of a synthetic rather than a syncretist whole. Lihat Mona M. Abul Fadl, Toward global cultural renewal : Modernity and the Episteme of transcendece, Herndon, 1995, hlm 13-14.

69 S. Waqar Ahmad Husaini, Islamic Environmental, hlm 30-31.

70 Abdul Rahman Abdullah, Falsafah dan kaedah pemikiran, Kuala Lumpur : Utusan publication, 2001, hlm 134-140.

71 Haron Daud, “Pemikiran Melayu tentang alam dan hakikat diri”, dalam ed. Oleh Syed Muhammad dawilah al-Edrus Pemikiran Melayu tentang Alam dan hakikat diri : Kumpulan kertas kerja Kolokium Bahasa dan pemikiran Melayu/ Indonesia 11, Kuala Lumpur : DBP, 2002, hlm 113-138.

72 Budhy Munawar Rachman, Islam Pluralis : Wacana kesetaraan kaum beriman, hlm

76-98.

73 Lihat Kamar Oniah Kamaruzaman, “Inter-faith dialogue : moving forward; setting premises and paradigms”, dalam (edit) Joseph A. Camilleri Religion and culture in Asia Pacific : Violence or healing, Melbourne : Vista Publication, 2001, hlm 113-128.

74 Lihat Abdul Halim el-Muhammady, Adab berijtihad dan berikhtilaf mengikut Syariat, Kajang : IPI, 2001.

75 Harun Nasution, Islam rasional : gagasan dan pemikiran, Bandung : Mizan, 1998, hlm 275.

76 Lihat Mohammad Khatami, Membangun Dailog antara Peradaban : harapan dan tantangan, Bandung : Mizan, 1998, hlm 168.

77 Munawir Sjadzali, Islam dan Tata negara : ajaran sejarah dan pemikiran, Jakarta : UI press, 1993, hlm 16-19.